Historia

Towarzystwo Przyjaciół Dęblina (TPD) powstało z inicjatywy gen. bryg. Józefa Kowalskiego – komendanta ówczesnej Wyższej Oficerskiej Szkoły Lotniczej. 16 listopada 1978 roku w sali Urzędu Miasta odbyło się zebranie założycielskie, na którym powołano dęblińską organizację regionalną, nadając jej nazwę: Towarzystwo Przyjaciół Dęblina. W gronie organizatorów i założycieli znaleźli się: Jan Celek, Adam Ciszewski, Wacław Engelgard, Witold Guzowski, Stanisław Gelo, Stanisław Grabalski, Józef Gołębiowski, Józef Kowalski, Edward Kozak, Stanisław Krok, Ignacy Kurpian, Józef Luciński, Adam Lipski, Mieczysław Mięsiak, Tadeusz Malinowski, Władysław Mikusek, Andrzej Machalica, Leszek Ogiełło, Zdzisław Oberda, Grażyna Paczek, Franciszek Pyrka, Mieczysław Rak, Jan Sikorski, Bronisław Smogała, Jan Żondełek.

Pierwszym prezesem, a właściwie przewodniczącym Zarządu TPD, został wybrany generał J. Kowalski. Jego zastępcami byli: M. Mięsiak i J. Luciński, skarbnikiem wybrano S. Grabskiego, a członkami Zarządu zostali: T. Malinowski, I. Kurpian, S. Krok. W skład ówczesnej Komisji Rewizyjnej weszli: E. Kozak, M. Rak, B. Smagała.

Na zebraniu organizacyjnym opracowano statut TPD i program działania, który przewidywał zorganizowanie zjazdu, utworzenie muzeum miasta, opracowanie monografii Dęblina. Dyskutowano też na temat obchodów 600-lecia miasta. Już wtedy poruszano tematykę, którą zrealizowano dopiero na początku XXI wieku. Powołano również 11 sekcji problemowych, między innymi; historyczną, edytorską, fotograficzną, zabytków przyrody, opieki nad miejscami pamięci narodowej, kronikarską.

logo-stare31 grudnia 1979 Towarzystwo Przyjaciół Dęblina liczyło 190 członków, w tym 35 kobiet i 18 członków wspierających. TPD opierało wówczas swoją działalność na osobistej energii i zaangażowaniu Zarządu i ogółu członków. I jest tak nadal.

Potrzeby finansowe TPD wspierane były przez Naczelnika Miasta Dęblina mgr Janusza Zawiszę, a potrzeby wydawnicze – przez drukarnię Wyższej Oficerskiej Szkoły Lotniczej. TPD, dzięki Naczelnikowi Miasta, zostało wpisane do rejestru stowarzyszeń i związków Urzędu Miasta na podstawie art. 21 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 roku (Prawo o stowarzyszeniach) pod pozycją nr 6.

Pierwszym poważnym przedsięwzięciem była budowa Pomnika Wdzięczności na Cmentarzu Komunalnym w Dęblinie. Decyzja o budowie zapadła w czerwcu 1979 roku. Pomnik wzniesiono dla tych, którzy walczą o wolność, oddali życie na tym terenie, czyli żołnierzy Wojska Polskiego z 1939 r, członków ruchu oporu i partyzantów AK, AL, Żydów, jeńców radzieckich, włoskich, holenderskich, belgijskich ze Stalagu utworzonego na terenie cytadeli twierdzy, żołnierzy z 1944 r. forsujących Wisłę oraz wszystkich innych poległych w latach powojennych. Pomnik budowany był społecznie przez mieszkańców, młodzież szkolną Dęblina, wojsko i pracowników MGKM. Uroczyste odsłonięcie nastąpiło 11 października 1980 r. przy współudziale członków Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Lublinie. Patronat nad nim objął ZSZ Nr 2 w Dęblinie.

Kolejne przedsięwzięcie to wizyta zaproszonych weteranów armii radzieckiej, którzy wyzwolili Dęblin w 1944 roku i tych, którzy przeżyli Stalag 303. 13 maja 1980 r TPD podjęło uchwałę o objęciu patronatem wszystkich miejsc Pamięci Narodowej na terenie miasta. Jest ich do dnia dzisiejszego 17. Wykonano lustrację i ocenę tych miejsc. Dopiero kilka lat temu wykonano zdjęcia, opisy i zszyto w formie broszury, którą można obejrzeć w siedzibie TPD.

TPD wystosowało „Apel Patriotyczny” do wszystkich mieszkańców miasta o uporządkowanie zapomnianego i zaniedbanego cmentarza wojennego „Balonna”. Spontaniczna akcja rozpoczęta 1 czerwca 1986 r. trwała bez mała 2 lata. Wzięło w niej udział około 150 osób. Niektórzy pracowali ciągle, choćby Kazimierz Gruszecki i wielu innych. Wynikiem regularnie podejmowanych prac przez członków TPD było nie tylko uporządkowanie kwater żołnierskich, ale i zaprojektowanie oddzielnych nagrobków lotniczych oraz symbolicznych miejsc pochówków poległych 2 września 1939 r. na terenie miasta Dęblina – lotników czechosłowackich. Uroczystego otwarcia dokonano 10 listopada 1988 r., na które przybyły tłumy gości, bowiem po raz pierwszy po wojnie odprawiona tam została msza polowa (przez kapelana ppłk Styczyńskiego z Puław).

Zarząd TPD zorganizował Międzynarodową Konferencję Martyrologii Miasta Dęblina, która odbyła się w dniach 5-6 września 1989 r. z licznym udziałem przedstawicieli różnych narodowości: polskiej, żydowskiej, rosyjskiej oraz czeskiej. Tematyka historyczno-patriotyczna od początku działalności TPD przejawiała się we wszystkich działaniach Zarządu. Uroczystości związane z 70-tą rocznicą odzyskania niepodległości, rocznicami Bitwy Warszawskiej – tzw. „cudu znad Wieprza” czy rocznic walk wrześniowych. 3 września 1989 r. odbyły się uroczystości związane z powtórnym po wojnie odsłonięciem zniszczonego pomnika żołnierzy 15 PP „Wilków”, aby zakończyć tematykę martyrologii i pochówków.

TPD zaangażowało się też w budowę tablic upamiętniających bohaterskich mieszkańców Dęblina. Pierwsza tablica została poświęcona Wojciechowi Leśce – sołtysowi osady Irena, komendantowi placówki AK, zamordowanemu w Kurowie przez hitlerowców 6 marca 1944 r. Drugą poświęcono Irenie Haase – żołnierzowi AK, prezesowi PCK, której działalność uratowała wiele istnień ludzkich. Ponadto TPD ufundowało jeszcze dwie tablice: przy bramie cmentarza na „Balonnej” oraz w Bramie Lubelskiej Twierdzy Dęblińskiej.

TPD zorganizowało również wystawę arcydzieł armeńskich mistrzów miniaturyzacji. Wystawa odbyła się w dniach 24-28 marca 1991 r. Ciekawie wyglądała np. karawana na wielbłądach umieszczona w długopisie czy pociągu w rurce o grubości włosa ludzkiego.

Poważnym dokonaniem TPD jest zorganizowanie ciągłej wystawy historycznej pt. „Historia Twierdzy Dęblin” w Bramie Lubelskiej Twierdzy Dęblin przy stałej współpracy z jednostką wojskową, która jest właścicielem obiektu. Wystawa funkcjonuje jako muzeum społeczne, rozwija się i jest dostępna w miarę możliwości w wybrane dni dla zorganizowanych grup wycieczkowych. Uroczyste otwarcie odbyło się we wrześniu 2000 r. w trakcie trwania konferencji (z inicjatywy TPD) pod nazwą: „Fortyfikacje Lubelszczyzny – Europejskim Dziedzictwem Kultury”. Organizatorem wystawy było Towarzystwo Przyjaciół Dęblina oraz Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji Oddział Lubelsko-Zamojski.

TPD zajmuje się także działalnością publicystyczną: wydano kilkanaście publikacji o charakterze historycznym, krajoznawczym i kulturalnym. TPD zajmuje się również działalnością turystyczno-krajoznawczą i rekreacyjno-sportową. Organizowane są m.in. wycieczki autokarowe, rajdy rowerowe, konkursy, itp. Wycieczki autokarowe najczęściej odbywają się „Szlakiem dworków i rezydencji szlacheckich”, chociaż bywają też i o innej tematyce, np. w 2005 r. – szlakiem lotnisk polowych „Szkoły Orląt”, czy w maju 2006 r. – do Muzeum Powstania Warszawskiego.

Niektóre wycieczki kończą się konkursami z nagrodami, inne – ogniskiem z pieczonym ziemniakiem i kiełbaską, a każdy uczestnik otrzymuje pamiątkową kartę uczestnictwa. Do tradycji już należą wycieczki rowerowe po terenie Dęblina, do sąsiednich miejscowości, do fortów, nad Piskory, Wieprz, szlakiem grodzisk Sieciecha. W czasie trwania wycieczek i rajdów oprócz walorów turystycznych, sporo miejsca poświęca się historii, architekturze zwiedzanych obiektów, zagadnieniom etnograficznym, zwyczajom i obyczajom, a także ekologii.

TPD przyjęło też inny kierunek swojej działalności – uczestnictwo we wszystkich ważnych uroczystościach rocznicowych i spotkaniach dotyczących życia społeczno-kulturalnego, sportowego, także w świętach państwowych i wojskowych obchodzonych na terenie naszego miasta. TPD współpracuje i uczestniczy w przedsięwzięciach organizowanych z sąsiadującymi z Dęblinem innymi towarzystwami, regionalnymi takimi jak: Bobrowniki, Stężyca, Ryki czy odleglejszy – Janowiec nad Wisłą. TPD zapraszane jest często do Kazimierza Dolnego na imprezy organizowane przez Muzeum Przyrodnicze.

Głównym koordynatorem towarzystw Lubelszczyzny jest Wojewódzka Rada Towarzystw Regionalnych (WRTR) w Lublinie, w skład której wchodzi TPD. Dzięki temu TPD uczestniczy w Sejmikach Regionalnych, organizowanych przez WRTR, odbywających się co roku w innej miejscowości.

Działalność w ostatnich latach:

  • w 2000 r. została zorganizowana międzynarodowa konferencja na temat fortyfikacji rosyjskich na terenie Polski pt. „Fortyfikacje europejskim dziedzictwem kultury”, której organizatorami było Towarzystwo Przyjaciół Dęblina oraz Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji Oddział Lubelski i 1 Pułk Drogowo-Mostowy w Dęblinie,
  • w 2008 r. TPD było współorganizatorem Sejmiku Towarzystw Regionalnych Lubelszczyzny,
  • w 2009 r. odbyła się konferencja z okazji 70. lecia wybuchu II wojny światowej oraz piknik historyczny na terenie twierdzy Dęblin,
  • w 2011 r. TPD wraz z Grupą Rekonstrukcji Historycznej „Gregor” z Puław TPD przygotowało i zrealizowało rekonstrukcję historyczną pt. „Zamach na Petersona”,
  • w 2012 r. TPD było współorganizatorem rodzinnego pikniku historycznego na Forcie Mierzwiączka z udziałem trzech grup rekonstrukcyjnych z regionu,
  • w 2014 r. TPD i Nadwiślańskie Stowarzyszenie Historii Militarnej z siedzibą w Dęblinie przygotowały wspólnie konferencję historyczną pt. ” Historia Dęblina na tle wydarzeń I wojny światowej oraz jej znaczenie dla rozwoju miasta” z okazji 100. rocznicy wybuchu I wojny światowej.